Gamfed Türkiye Gönüllüsü yazıyor: Fatma Yıldız yazıyor: Tabur Vur Tabur Dur: Geleneksel Bir Oyunda Eğlence, Heyecan ve Sosyal Bağ

Tabur Vur Tabur Dur: Geleneksel Bir Oyunda Eğlence, Heyecan ve Sosyal Bağ

Bir oyunu izleyenler de neden oyuncular kadar heyecanlanır?

Tabur Oyunu’nun yöresel kayıtlardan hareketle hazırlanmış temsili görseli.

Bir oyunun içinde olmak kadar, onu izlemek de heyecan verici olabilir. Oyuncuların dikkatle komutları takip ettiği, hata yapmamak için çabaladığı bir ortamda izleyiciler de gelişmeleri merakla bekler. Birinin şaşırması, diğerinin gülmesi ya da beklenmedik bir hareketin ortaya çıkması, oyunun çevresindekileri de etkiler. Kimi zaman oyuna katılmayanlar bile kendilerini oyunun bir parçası gibi hisseder.

Geleneksel oyunlar bu yönüyle yalnızca belirli kurallarla oynanan etkinlikler değildir. İnsanları bir araya getirir; izleyenleri, oynayanları ve oyunun etrafında oluşan ortak heyecanı aynı ortamda buluşturur. Tabur Oyunu da bu etkileşimi düşünmek için ilgi çekici örneklerden biridir.

Tabur Oyunu: Yöresel Kayıtlarda Nasıl Anlatılıyor?

Tabur Oyunu’nun farklı yörelerde kaydedilmiş biçimleri bulunmaktadır. Muş Kültürü Derneğinin hazırladığı Yöresel Çocuk Oyunları adlı çalışmada oyun; bir yönetici, bir ebe ve oyunculardan oluşan bir grupla anlatılır. Yönetici, oyunculara belirli komutlar verir. Oyuncuların bu komutlara dikkatle uyması beklenir. Komutları karıştıran ya da yanlış uygulayan oyuncu ebe olur ve oyun bu şekilde devam eder.

Hüseyin Uysal’ın 2016 yılında Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde hazırladığı Beypazarı Halk Bilgisi Ürünleri Hakkında Bir İnceleme başlıklı yüksek lisans tezinde ise Tabur Oyunu farklı ayrıntılarla kayıt altına alınmıştır. Bu anlatımda oyun sekiz kişiyle oynanır; çavuşun verdiği komutlara göre oyuncular hareket eder. Oyunda kemer ve örtü gibi araçlardan da söz edilir.

Bu iki kaynak, oyunun her yerde aynı kurallarla oynandığını göstermemektedir. Aksine, yöresel oyunların aktarılırken değişebildiğini; oyuncu sayısının, kullanılan araçların ve uygulama biçimlerinin farklılaşabildiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle Tabur Oyunu’nu tek ve değişmez bir kurallar bütünü olarak değerlendirmek doğru olmaz.

Kaynaklarda aktarılan eski biçiminde kemerle vurma davranışının bulunduğunu da belirtmek gerekir. Geleneksel bir oyunu kültürel açıdan ele almak, içindeki her uygulamayı bugüne taşımayı gerektirmez. Oyun günümüzde yeniden oynanacaksa fiziksel temas ve yaralanma riski içermeyen, güvenli bir uyarlama tercih edilmelidir.

Oyuncuların Heyecanı İzleyiciye Nasıl Geçer?

Bir oyunu izlerken yalnızca ne olduğunu takip etmeyiz; oyuncuların yüz ifadelerine, ses tonlarına, beden hareketlerine ve birbirlerine verdikleri tepkilere de dikkat ederiz. Oyunculardan biri heyecanlandığında, diğerlerinin bu heyecana nasıl karşılık verdiğini görürüz. Beklenmedik bir gelişme olduğunda izleyiciler de şaşırabilir, gülümseyebilir veya sonucu merakla bekleyebilir.

Psikolojide bu etkileşimi açıklamak için kullanılan kavramlardan biri duygusal bulaşmadır. İnsanlar, başkalarının duygusal ifadelerinden etkilenebilir. Bir kişinin sevinci, kaygısı ya da heyecanı, çevresindekilerin duygusal tepkilerini de şekillendirebilir. Van Kleef ve Côté’nin (2022) duyguların sosyal etkilerini inceleyen derleme çalışması, insanların duygusal ifadelerinin gözlemcilerin duygu, düşünce ve davranışları üzerinde etkili olabildiğini ortaya koymaktadır.

Bu durum Tabur Oyunu gibi izleyicilerin de oyunun akışını takip ettiği etkinliklerde düşünülebilir. Oyuncuların komutları doğru uygulayıp uygulamayacağını bekleyen izleyici, oyunun sonucuna zihinsel olarak eşlik eder. Oyuna doğrudan katılmasa bile dikkatini oyuna yöneltir ve oyuncuların tepkileriyle birlikte kendi duygusal tepkilerini de yaşar.

Burada önemli bir ayrım vardır: Söz konusu araştırmalar Tabur Oyunu üzerinde yapılmış özel beyin görüntüleme çalışmaları değildir. Bu nedenle oyunu izleyen herkesin beyninde belirli bir bölgenin aynı biçimde etkinleştiğini söylemek mümkün değildir. Bilimsel çalışmalar, insanların başkalarının duygusal ifadelerinden etkilenebildiğini gösterir; Tabur Oyunu örneği ise bu genel bulgular üzerinden değerlendirilebilir.

Kahkaha Yalnızca Eğlenmek midir?

Bir oyunun çevresinde duyulan kahkaha, çoğu zaman tek bir kişinin eğlencesiyle sınırlı kalmaz. Birinin gülmesi diğerlerini de güldürebilir. Bazen oyundaki beklenmedik bir hareket, bazen oyuncunun şaşkınlığı, bazen de izleyicilerin birbirlerine bakarak verdiği tepkiler ortak bir gülme anı oluşturur.

Kahkahanın sosyal yönünü inceleyen Scott ve çalışma arkadaşları (2014), gülmenin yalnızca mizahın sonucu olmadığını; insanlar arasındaki etkileşimlerde bağ kurma, yakınlık gösterme ve duyguları düzenleme işlevleri de taşıdığını vurgular. Araştırmacılara göre insanlar başkalarıyla birlikteyken tek başlarına olduklarından daha sık güler ve kahkaha sosyal bağlamdan güçlü biçimde etkilenir.

Weber ve Quiring’in (2019) ortak medya izleme üzerine gerçekleştirdiği deneysel çalışma da çevredeki bir kişinin gülmesinin diğer izleyicilerin gülme ve gülümseme davranışlarını etkileyebildiğini göstermiştir. Bu bulgu, kahkahanın yalnızca komik bulunan bir olaya verilen bireysel tepki olmadığını; çevredeki insanların davranışlarıyla da şekillenebildiğini düşündürür.

Tabur Oyunu gibi bir grup etkinliğinde kahkaha, oyunun çevresinde ortak bir atmosfer oluşmasına katkı sağlayabilir. Oyuncuların yaşadığı şaşkınlık ya da izleyicilerin beklenmedik bir gelişmeye verdiği tepki, aynı anda birçok kişiyi güldürebilir. Böylece oyun, yalnızca kuralların uygulandığı bir etkinlik olmaktan çıkar; insanların birlikte tepki verdiği sosyal bir deneyime dönüşür.

Oyunu izleyenlerin birlikte yaşadığı kahkaha ve heyecanı anlatan temsili görsel.

Birlikte Gülmek Sosyal Bağı Güçlendirebilir mi?

İnsanları bir arada tutan şey yalnızca aynı yerde bulunmaları değildir. Ortak deneyimler, birlikte yaşanan duygular ve paylaşılan anlar da sosyal ilişkilerin gelişmesinde rol oynar. Bir oyunu izlerken aynı olaya gülmek, aynı sonucu beklemek ya da oyuncuların başarısına birlikte sevinmek, insanlar arasında ortaklık hissi oluşturabilir.

Dunbar ve çalışma arkadaşlarının (2021) araştırması, birlikte gülmenin sosyal bağ hissini güçlendirebildiğine ilişkin bulgular sunmaktadır. Araştırmacılar, kahkahanın sosyal bağlanmayla ilişkisini incelemiş; birlikte gülmenin insanlar arasındaki yakınlık hissini artırabildiğini bildirmiştir. Bununla birlikte çalışma, kahkahanın her durumda daha cömert veya yardımsever davranışlara yol açtığını göstermemiştir. Bu ayrım önemlidir: Birlikte gülmek sosyal yakınlığı destekleyebilir, ancak bundan her türlü olumlu sosyal davranışın otomatik olarak ortaya çıkacağı sonucu çıkarılamaz.

Geleneksel oyunların sosyal değeri de burada belirginleşir. Oyun sırasında insanlar birbirlerinin tepkilerini görür, ortak bir dikkat alanı oluşturur ve aynı olayın parçası hâline gelir. Oyuncular kadar izleyiciler de bu ortak deneyime katılır. Herkes aynı rolü üstlenmese de aynı heyecanın çevresinde buluşabilir.

Oyunun Dışında Durmak, Coşkunun Dışında Kalmak Değildir

Tabur Oyunu’nun yöresel kayıtları, geleneksel oyunların farklı yerlerde farklı biçimlerde yaşatılabildiğini gösteriyor. Bilimsel araştırmalar ise insanların başkalarının duygusal ifadelerinden etkilenebildiğini, kahkahanın sosyal bir işlev taşıdığını ve birlikte gülmenin insanlar arasında yakınlık hissini destekleyebildiğini ortaya koyuyor.

Bu iki alanı bir arada düşündüğümüzde, oyunun yalnızca oynayanlardan ibaret olmadığını görebiliriz. Oyunun çevresinde duran, gelişmeleri merakla izleyen, oyuncuların heyecanına ortak olan ve kahkahaya katılan insanlar da bu deneyimin içindedir.

Belki de geleneksel oyunların kuşaktan kuşağa aktarılmasında yalnızca kuralların değil, o kuralların çevresinde oluşan ortak duyguların da payı vardır. Çünkü bazen bir oyunu hatırlatan şey kimin kazandığı değil, birlikte gülündüğü ve aynı heyecanın paylaşıldığı andır.

Bazen oyunun dışında dururuz; ama coşkunun içinde oluruz.

Kaynakça

Dunbar, R. I. M., Frangou, A., Grainger, F. ve Pearce, E. (2021). Laughter influences social bonding but not prosocial generosity to friends and strangers. PLOS ONE, 16(8), e0256229. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0256229

Muş Kültürü Derneği. (t.y.). Yöresel Çocuk Oyunları. Teknoloji Bağımlılığına Karşı Yöresel Çocuk Oyunları Projesi. T.C. İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü tarafından finanse edilmiştir.

Scott, S. K., Lavan, N., Chen, S. ve McGettigan, C. (2014). The social life of laughter. Trends in Cognitive Sciences, 18(12), 618–620. https://doi.org/10.1016/j.tics.2014.09.002

Uysal, H. (2016). Beypazarı Halk Bilgisi Ürünleri Hakkında Bir İnceleme [Yüksek lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Afyon Kocatepe Üniversitesi Açık Erişim Arşivi. https://hdl.handle.net/11630/7343

van Kleef, G. A. ve Côté, S. (2022). The social effects of emotions. Annual Review of Psychology, 73, 629–658. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-020821-010855

Weber, M. ve Quiring, O. (2019). Is it really that funny? Laughter, emotional contagion, and heuristic processing during shared media use. Media Psychology, 22(2), 173–195. https://doi.org/10.1080/15213269.2017.1302342