Gamfed Türkiye Gönüllüsü Seda Bilen Gakçı yazıyor: İnsanları birbirleriyle yarıştırmadan oyunlaştırmak…
Oyunlaştırma tasarımlarında sıkça başvurduğumuz yöntemlerden biri, kullanıcıları birbirleriyle yarıştırmak. Puanlar, rozetler, seviyeler ve liderlik tabloları, katılımı artırmak için kullandığımız güçlü araçlar. Ancak burada gözden kaçırdığımız bir nokta olabilir: Herkes rekabet etmek istemez ve her kullanıcıyı aynı şey motive etmez.
Peki hiç düşündük mü? Bir oyunun içinde kalmamızı sağlayan şey gerçekten başkalarından daha iyi olmak mı, yoksa bir şeyleri başardığımızı hissetmek, gelişmek ve bir topluluğun parçası olmak mı?
Oyunlaştırmayı yalnızca bir rekabet mekanizması olarak değerlendirmek, onun sunduğu olanakları biraz daraltmak değil mi? Belki de artık “Kullanıcıları nasıl daha fazla yarıştırabiliriz?” sorusundan önce “Birlikte ilerlemelerini nasıl sağlayabiliriz?” sorusunu sormanın zamanı gelmiştir.
Herkes yarışmak zorunda mı?
Rekabetin motive edici bir tarafı olduğu elbette inkâr edilemez. Bir hedef belirlemek, ilerlemeyi görmek ve başarıya ulaşmak insana iyi hissettirir. Ancak burada küçük ama önemli bir ayrım var: Kendi önceki performansımızı geçmeye çalışmakla başka birinin önüne geçmeye çalışmak aynı şey değil.
Birinci durumda yarıştığımız kişi aslında kendimiziz. İkinci durumda ise başarı, başkalarının konumuna göre anlam kazanıyor.
Bireysel başarıyı ödüllendiren bir rozet ile dayanışmayı ödüllendiren bir rozet aynı tasarım unsuruna ait olsa da farklı davranışları destekliyor. Dolayısıyla önemli olan hangi mekaniği kullandığımız kadar, o mekanikle hangi davranışı teşvik ettiğimiz.
Bana kalırsa oyunlaştırmanın üzerinde daha fazla düşünmemiz gereken tarafı tam da burası: Bir sistemi tasarlarken yalnızca en başarılı katılımcının deneyimini değil, oyuna katılmakta zorlanan kişinin deneyimini de hesaba katmak.
Araştırmalar bize ne söylüyor?
Bu konu yalnızca kişisel bir gözlemden ibaret değil. Akademik dünyada da rekabetçi ve iş birlikçi oyunlaştırmanın etkileri üzerine önemli çalışmalar yürütülüyor.
Muhterem Dindar, Lei Ren ve Hanna Järvenoja’nın 2020 yılında British Journal of Educational Technology dergisinde yayımlanan araştırması bu açıdan oldukça dikkat çekici.
Araştırmacılar, 75 katılımcıyı iki gruba ayırarak 14 gün boyunca mobil bir uygulama üzerinden İngilizce kelime öğrenme sürecini incelemiş. Gruplardan biri rekabetçi, diğeri iş birlikçi oyunlaştırma deneyimine katılmış.
Sonuçlar ilginç: İki grup arasında öğrenme başarısı, görev için harcanan çaba ve motivasyon açısından anlamlı bir fark bulunmamış. Ancak iş birlikçi oyunlaştırma grubundaki katılımcıların sosyal bağlılık düzeyleri anlamlı biçimde daha yüksek çıkmış.
Yani rekabet olmadan da öğrenmek, çaba göstermek ve motive olmak mümkün. Üstelik bu süreçte insanlar arasındaki bağlar daha güçlü hâle gelebiliyor.
Garip ama Squid Game’in dünya çapında yakaladığı izlenme başarısının ardında, belki de tam olarak bu dinamik yatıyor. Dizi, insan yaşamını oyunlaştırılmış bir hayatta kalma simülasyonuna dönüştürürken bizi yalnızca bireysel başarıların ve rekabetin peşinden sürüklemiyor. Oyuncuların bireysel performanslarıyla ilerlediği süreçte, grup oyunları aracılığıyla kurdukları bağlar da giderek güçleniyor. Bu bağlar, zamanla oyuncuların davranışlarını, kararlarını ve oyuna yönelik motivasyonlarını değiştiriyor. Birlikte hareket ederek elde ettikleri başarı, bireysel kazanımların ötesinde, ortak bir amaca ulaşmanın yarattığı güçlü bir motivasyon ortaya koyuyor. Üstelik oyuncular arasındaki ilişkiler derinleştikçe, oyunun ilerleyen aşamalarında vermek zorunda kaldıkları kararlar da izleyici için çok daha anlamlı ve duygusal bir hâl alıyor. Çünkü artık mesele yalnızca kimin kazanacağı değil; kiminle birlikte ilerleyeceği, kimin için risk alacağı ve gerektiğinde kimi geride bırakacağıdır. Squid Game, işbirlikçi ve rekabetçi oyunlaştırma mekaniklerini aynı yapı içinde buluşturarak sıradan bir kazanma-kaybetme hikâyesinin ötesine geçiyor. İzleyiciyi etkileyen de tam olarak bu: Mekanik bir oyun mücadelesi değil, oyun kurallarının insan ilişkilerini, aidiyet duygusunu ve davranışları nasıl dönüştürdüğünü izliyoruz.
Rekabet her zaman başarı getirir mi?
2026 yılında Technology, Knowledge and Learning dergisinde yayımlanan Perez ve arkadaşlarının araştırması, rekabetçi ve iş birlikçi oyunlaştırma deneyimlerini inceliyor. Dört hafta süren araştırmada, üniversite öğrencilerinin oyunlaştırılmış bir öğrenme ortamındaki deneyimleri değerlendirilmiş. Araştırmanın başlığında yer alan “Birinci sırada kalmayı daha çok istiyordum.” ifadesi, rekabetin kullanıcı davranışını nasıl yönlendirebildiğini gösteriyor. Bununla birlikte araştırmacılar, oyunlaştırma unsurlarına yönelik algıların kişisel özelliklere göre değişebildiğini vurguluyor (Perez ve diğerleri, 2026).
Bu bulgular beni şu soruya götürüyor: Oyunlaştırmanın başarılı olması için mutlaka kazanan ve kaybeden belirlemek gerekiyor mu? Yoksa bireysel gelişimi destekleyen, ilerlemeyi görünür kılan ve başkalarının başarısından öğrenmeyi sağlayan sistemler de tasarlanabilir mi?
Araştırmalar, oyunlaştırılmış ortamlarda sosyal ilişkilerin kadınlar için daha önemli olabildiğini ve kadınların rekabetçi oyunlardan erkeklere kıyasla daha az keyif alabildiğini gösteriyor (Koivisto ve Hamari, 2014; Hartmann ve Klimmt, 2006; Kron ve diğerleri, 2010). Bu sonuçlar, oyunlaştırma tasarımlarında farklı motivasyon ve davranış biçimlerinin dikkate alınması gerektiğini düşündürüyor. Ama bu başka bir makalenin konusu…
Birlikte başarmak da bir oyun mekaniğidir.
2024 yılında Sustainability dergisinde yayımlanan Bandar Alshiha ve Al-Abdullatif’in araştırması, rekabetçi ve iş birlikçi oyunlaştırmayı karşılaştırıyor. Ters yüz edilmiş sınıf modelinde eğitim alan 60 ortaokul öğrencisiyle yürütülen çalışmada, her iki grubun da başarı puanlarında anlamlı gelişme görülürken gruplar arasında öğrenme ve beceri kazanımı açısından belirgin bir fark bulunmamış. Bu sonuç, iş birliğinin de rekabet kadar etkili bir öğrenme yaklaşımı olabileceğini gösteriyor.
Ancak 2026 yılında British Journal of Educational Technology dergisinde yayımlanan Chen ve Huang araştırması, rekabetin her iş birliği biçiminde olumlu sonuç vermediğini ortaya koyuyor. Tayvan’da 148 ortaokul öğrencisiyle yürütülen çalışmaya göre rekabet, görev ve rollerin açıkça belirlendiği grupları desteklerken karşılıklı düzenleme ve ortaklaşa çalışma gerektiren süreçleri olumsuz etkileyebiliyor.
Dolayısıyla önemli olan yalnızca rekabeti oyuna eklemek değil; oyun mekaniklerini öğrenme hedeflerine ve katılımcıların ihtiyaçlarına uygun biçimde tasarlamak.
Peki oyunun merkezine ne koyabiliriz?
Rekabeti azaltmak, oyunlaştırmayı ödülsüz veya hedefsiz hâle getirmek anlamına gelmiyor. Aksine, farklı motivasyon kaynaklarını devreye sokmak anlamına geliyor.
Örneğin:
- Ortak hedefler: Herkesin bireysel puan toplamak yerine ulaşılması gereken ortak bir hedef için katkıda bulunması.
- Takım görevleri: Her katılımcının farklı bir sorumluluk üstlendiği, başarının bütün ekibin katkısıyla gerçekleştiği görevler.
- Kişisel gelişim: Katılımcının kendi önceki performansını geçmeye çalışması.
- Birbirini destekleme: Bir katılımcının diğerine yardım ederek onun da ilerlemesini sağlaması.
- Ortak başarı göstergeleri: Bir kişinin değil, bütün grubun gelişimini görünür kılan ilerleme çubukları, kolektif rozetler ve ortak ödüller.
Böyle bir sistemde başarı, yalnızca en fazla puanı toplayan kişiye ait olmaz. Bazen bir arkadaşına yardım eden, bazen bir görevi ilk kez tamamlayan, bazen de grubun ortak hedefe ulaşmasına küçük bir katkı sunan kişi oyunun önemli bir parçası hâline gelir.
Herkes aynı kitabı okumak zorunda mı?
Bir okul kütüphanesinde/bir sınıfta oyunlaştırma tasarladığımızı düşünelim.
Geleneksel bir okuma yarışmasında öğrenciler okudukları kitap sayısına göre sıralanabilir. En fazla kitap okuyan öğrenci birinci olur. Bu yöntem bazı öğrencileri motive edebilir. Ancak kitap okumaya yeni başlayan, okuma hızı daha yavaş olan veya henüz kendi okuma alışkanlığını geliştirmeye çalışan öğrenciler için aynı motivasyonu yaratmayabilir.
Şimdi tasarımı biraz değiştirelim.
Bir sınıfın ortak hedefi 100 kitap keşfetmek olsun. Her öğrenci kendi ilgi alanına göre kitap seçsin. Okuduğu kitapla ilgili bir arkadaşına öneride bulunsun, kitap hakkında bir ipucu paylaşsın veya sınıfın ortak okuma haritasına katkıda bulunsun.
Burada öğrenciler birbirlerinin önüne geçmeye çalışmıyor. Her öğrencinin katkısı ortak hedefin bir parçası oluyor.
Üstelik bu tasarımda yalnızca çok kitap okuyanlar değil, kitap seçmekte zorlanan bir arkadaşına öneride bulunanlar da başarıya katkı sağlıyor.
Benim için oyunlaştırmanın en kıymetli taraflarından biri de bu: Daha önce oyunun dışında kalabilecek birine oyunda anlamlı bir rol verebilmek.
Oyunlaştırmanın başarısı “kaç kişi kazandı” sorusuyla mı ölçülmeli?
Federica Gini’nin 2025 yılında Trento Üniversitesi’nde tamamladığı doktora tezi de iş birlikçi oyunlaştırmanın henüz yeterince araştırılmamış yönlerine ışık tutuyor.
Cooperative Gamification in Education and Learning: A Comparison Between Modalities and Supported Activities başlıklı tezde, iş birlikçi ve bireysel oyunlaştırma biçimleri karşılaştırılıyor.
Araştırmada toplumsal cinsiyete dayalı şiddet konusunda farkındalık geliştirmeyi amaçlayan StandByMe platformu kullanılmış. Bulgular, iş birlikçi modelin motivasyonu artırabildiğini; bireysel modelin ise hassas konuların öğrenilmesinde daha fazla odaklanma sağlayabildiğini gösteriyor.
Bu çalışma bana önemli bir şeyi hatırlatıyor: Her oyunlaştırma deneyiminde tek bir doğru yöntem yok. Bazen bireysel ilerleme, bazen iş birliği, bazen de dikkatle tasarlanmış bir rekabet daha anlamlı olabilir.
Önemli olan, oyun mekaniğini modaya uygun olduğu için seçmek değil, ulaşmak istediğimiz davranışa göre tasarlamak.

ShareTheMeal – Dünya Gıda Programı GAIA Challenge
ShareTheMeal – Dünya Gıda Programı: ShareTheMeal, bireysel bağışları ortak bir toplumsal hedef etrafında birleştirerek katılımcıların belirlenen yemek hedefine birlikte ulaşmasını sağlayan, dayanışma ve kolektif başarı üzerine kurulu bir oyunlaştırma yaklaşımı sunar.
GAIA Challenge: GAIA Challenge, öğrencileri enerji tasarrufu görevleri etrafında bir araya getirerek sınıfların ortak hedefler doğrultusunda ilerlemesini, okulun enerji tüketimini takip etmesini ve bireysel davranışların kolektif çevresel etkiye dönüşmesini sağlayan işbirlikçi bir oyunlaştırma örneğidir.
Oyunda herkesin bir yeri olmalı.
Oyunlaştırma tasarlarken kendimize yalnızca “Katılımcıları nasıl daha fazla motive ederiz?” diye sormak yeterli değil. Biraz daha ileri gidip “Bu sistemde kimler kendini başarılı hissedecek, kimler geride kalacak ve kimler bir süre sonra oyundan vazgeçecek?” sorularını da sormalıyız.
Çünkü bir oyunlaştırma sisteminin başarısı yalnızca en yüksek puana ulaşan kişinin hikâyesinden ibaret değil.
Bazen en değerli kazanım, daha önce hiç katılmayan birinin oyuna dâhil olmasıdır. Bazen bir öğrencinin başka bir öğrencinin başarısına katkıda bulunmasıdır. Bazen de bir grubun, tek başına ulaşamayacağı bir hedefe birlikte ulaşmasıdır.
Rekabetin olmadığı bir oyun elbette mümkün. Hatta belki de bazı oyunlarda kazanmanın en güzel yolu, başkalarının da kazanmasını sağlamaktır.
Bu yaklaşım, özellikle hava kirliliği, su tasarrufu ve açlıkla mücadele gibi küresel kalkınma hedeflerini ilgilendiren toplumsal sorunlarda daha da anlam kazanıyor. Çünkü bu sorunlar bireysel başarılarla değil, ortak sorumluluk ve kolektif çabayla çözülebilir. İş birlikçi oyunlaştırma da insanları ortak bir amaç etrafında buluşturarak toplumsal değişim için güçlü bir harekete geçirici olabilir.
Yarışmak yerine birlikte ilerlemeyi seçtiğimizde oyunun heyecanını kaybetmeyiz. Belki de oyunun ne anlama geldiğini yeniden keşfederiz.
Bir oyunlaştırma tasarımının başarısı, kazananları belirlemekten çok, herkesin kendi gelişimini fark etmesini ve birlikte daha büyük bir değişime katkıda bulunmasını sağlayabilmektir.



Yorum gönder