Gamfed Türkiye Büşra Kaya yazıyor: Tatil Rehavetini Oyunla Kırmak ve TOY Modeli ile Yeşil Dönüşüm

Günlük hayatımızda musluğu kapatırken veya atıklarımızı ayrıştırırken gösterdiğimiz çevresel hassasiyet, ne yazık ki bavulları toplayıp bir otele adım attığımız an çoğunlukla yerini tatil rehavetine bırakıyor. Küresel araştırmalar seyahat edenlerin büyük bir çoğunluğunun sürdürülebilir tercihler yapmayı hedeflediğini ortaya koysa da iş somut eyleme geldiğinde niyet ile davranış arasında derin bir boşluk oluşuyor. Doktora tezimin ve tüm bu sürecin başlangıcında, pandemi döneminde tanışma fırsatı bulduğum GAMFED ailesine ve değerli mentörlüğüyle ufkumu açan Ercan Altuğ Yılmaz’a yürekten teşekkür ederim.

Bu ilham verici yolculuğun bir çıktısı olarak yürüttüğüm çalışmamda, niyet-davranış boşluğunu kapatmak ve turistin tatil konforunu bozmadan sürdürülebilir eylemleri alışkanlığa dönüştürmek amacıyla davranış biliminin ilkelerini TOY Modeli çatısı altında somut bir mobil mimariye dönüştürdüm. 

Araştırmamın 483 yerli turist üzerinden gerçekleştirdiğim nicel analiz aşamasında, sürdürülebilirlik bilincinin davranış üzerindeki doğrudan etkisinin oldukça güçlü olduğunu saptadım. Buna karşın, bireylerin kendilerini çevre dostu olarak tanımlamaları şeklinde özetlenebilecek sürdürülebilir turist kimliğinin fiili davranış üzerinde hiçbir anlamlı etkisi olmadığını gördüm. Bireyler tatile çıktıklarında çevreci kimlik kodlarını geçici olarak askıya almaktaydı. Bu nedenle uzun profilleme formları ya da kimlik dayatmaları yerine doğrudan bilinci tetikleyen mikro adımlara ihtiyaç duyulmaktadır. Gerçekleştirdiğim kümeleme analizi de pazarın tek tip olmadığını, örneklemin bir kısmının sürdürülebilirlik öncülerinden, diğer önemli bir kısmının ise bilinci yüksek olmasına rağmen eylem direnci gösteren pasif turistlerden oluştuğunu kanıtladı. 

Bu iki farklı kitleyi harekete geçirmek için Afra Çalık, Ali Şen, Zeynep Aydın ve Ercan Altuğ Yılmaz (2023) tarafından geliştirilen on adımlı TOY Oyunlaştırma Modeli kılavuzluğunda bir prototip kurguladım. Disiplinlerarası uzmanlarla yürüttüğüm Delphi paneli değerlendirmeleri sonucunda, yeşil ahlakın doğasına aykırı olan ve misafirler arasında huzursuzluk yaratabilecek liderlik tabloları ve sosyal rekabet mekanizmalarını sistemden tamamen arındırdım. Bunun yerine, Yu-kai Chou’nun çerçevesinde de yer alan epik anlam ve bireysel gelişim duygularını merkeze yerleştirdim. Kullanıcıya diğer misafirleri geride bıraktığını söylemek yerine, kurtardığı su miktarını ve korunan ağaç sayısını somut ve dokunsal geri bildirimlerle gösterdim. 

Eylemsizlik yaşayan pasif turistlerin sisteme katılım bariyerini düşürmek adına uzun kayıt süreçlerinden kaçınarak anonim giriş imkânı sağladım ve karmaşık arayüzler yerine sürtünmesiz dürtme kartları geliştirdim. Turistin sürekli veri girme zahmetini ortadan kaldırmak için ise sistemi otel yönetim yazılımlarıyla konuşabilen olay güdümlü bir veri akışına bağladım. Böylece misafirin havlu değişimini iptal etmesi gibi oda içi sürdürülebilir eylemleri kat hizmetleri personeli üzerinden arka planda otomatik olarak puanlandı. 

 Ödüllendirme mekanizmasında, sürdürülebilirlik bilincinin alt-orta gelir grubunda daha yüksek çıkması bulgusundan hareketle bütçe gerektiren indirim kuponları yerine SAPS modeli çerçevesinde maddi olmayan hakları tercih ettim. Alakart restoranda öncelikli rezervasyon, özel şef masası tadımları veya yerel kadın kooperatiflerinin ürettiği coğrafi işaretli ürünlere doğrudan erişim gibi ayrıcalıklar, işletmelere ek maliyet çıkarmadan turistin ahlaki motivasyonunu pekiştirdi. Seyahat bitiminde devreye giren modül ise edinilen bu alışkanlıkların evde de devam ettirilmesini sağlayarak dönüştürücü turizm hedefini tamamladı. 

Modelin en stratejik kurumsal çıktılarından biri ise Türkiye’nin ulusal düzeyde öncülük ettiği Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi (GSTC) kriterlerine sağladığı tam uyumdur. Sistemi otel yönetim yazılımlarına entegre eden konaklama tesisleri, misafirlerin pro-çevresel eylemlerini nesnel ve doğrulanabilir verilere dönüştürerek GSTC ve yeşil sertifikasyon denetim süreçlerinde ölçülebilir puan ve yasal denetim avantajı elde etmektedir. Böylece kamu, üniversite ve sektör iş birliğini ampirik bir zeminde buluşturan bu model; doğru bir oyunlaştırma kurgusuyla kurallara ve yasaklara boğulmadan insan davranışının doğa lehine dönüştürülebileceğini ve destinasyonların yeşil dönüşümüne doğrudan hizmet edebileceğini somut olarak ortaya koymaktadır. 

Dr Öğretim Görevlisi Büşra Kaya : https://www.linkedin.com/in/busrakaya1/

Dr. Büşra Kaya, sürdürülebilir turizm, nöro-turizm, deneyim tasarımı ve oyunlaştırma alanlarında araştırmalar yürüten bir akademisyendir. Çalışmalarında insan davranışını anlama ve dönüştürme odaklı yenilikçi tasarım modelleri geliştirmektedir.