Oyuncu Beyin için Zeynep Kumkale yazdı: 90’ların Legosu Solotest’i hatırlayalım.

Bir neslin sabır, strateji ve hafif çaplı sinir kriziyle tanışma hikâyesi

90’larda çocuk olmak, bugünün çocukları gibi bir tableti eline alıp birkaç saniye içinde dünyanın öbür ucundaki bir oyunla tanışmak demek değildi. Bizim dönemdeki oyunların bir kutusu, birkaç kuralı ve çoğu zaman da kaybolan parçaları vardı. Parçaların kaybolması ayrı, bulabilirsek yedeklerini de bulmak ayrı bir sinir bozucuydu. Üstelik eğlenmek için internete bağlanmamız gerekmiyordu. Elektrik kesilmediyse ve evdeki büyükler televizyonu işgal etmediyse her şey yolundaydı. Elektriksiz evlerin de vay haline, eğer ki öyle bir şey mümkünse.

İşte tam da bu dönemin çocuklarının karşısına çıkan, küçük boyutuna rağmen büyük psikolojik sınavlar yaşatan bir oyun vardı: Solotest.

Küçük bir tahta, üzerinde delikler ve içlerine dizilmiş renkli toplar… İlk bakışta masum, hatta biraz sevimli görünürdü. Fakat oyunun asıl amacı, topları belirli hamlelerle eleyerek tahtada mümkün olduğunca az top bırakmaktı. Ne kadar az top kalırsa o kadar başarılıydın. Bütün topları yok edebilirsen zaten mahalledeki matematik öğretmeninin bile dikkatini çekecek bir zekâya sahip olduğuna inanabilirdin. (Burada kendimizi oyunun galibi ve muhteşem zeki bir çocuk olarak hissettiğimizi düşünelim) 😊 

Ama bir sorun vardı: O toplar kolay kolay gitmiyordu.

Bir oyun değil, karakter testi

Solotest’in başına ilk oturduğumuzda kendimize güvenimiz tamdı. Böylesi bir özgüven Brad Pitt’de bile yoktu belki. Sonuçta televizyon kumandasını pil kapağını açmadan çalıştırmayı, kaseti kalemle sarmayı ve atari oyunlarında sınırlı haklarla hayatta kalmayı öğrenmiş bir nesildik. Birkaç topu yerinden oynatmak bizi mi zorlayacaktı? (Mortal Kombat, sen az kenarda bekle güzel kardeşim. Abin Solotest bizim sınavımız. Sen ise duygularımızsın) 😊 

İlk hamle yapılırdı. Bir top diğerinin üzerinden atlar, aradaki top tahtadan çıkarılırdı. Güzel. İkinci hamle de fena değildi. Üçüncü hamlede ise bir şeylerin ters gittiği fark edilirdi. Toplar azalıyordu ama seçenekler de aynı hızla tükeniyordu. Çığlıklar, yardım çığlıkları!

Bir noktadan sonra tahtaya bakarken artık oyun oynamaz, adeta hayatın anlamını sorgulardık.

“Şimdi şunu buraya alırsam, bunu nereye götüreceğim? Çıkmazdayım Tanrım yardım et!”

Bu sorunun cevabı yoksa geçmiş olsun. Birkaç hamle sonra tahtanın ortasında kalan iki topa bakıp kendini sorgulamaya başlardın. Oysa beş dakika önce kendinden oldukça emindin.

Solotest, 90’lar çocuklarına erken yaşta stratejik planlama öğreten bir araçtı. 90lar çocuklarında ne kadar strateji olur tartışılır gerçi. Biz eğlence stratejilerinde uzmandık. Bugün şirketler bu beceriyi geliştirmek için eğitimler düzenliyor. Biz ise bunu salondaki sehpanın üzerinde, kimsenin bize maaş vermediği bir dönemde öğrenmiştik. Maaşa bağlasalar bugünün milyarderleri bizdik biz. 

“Ben bunu daha önce çözmüştüm!”

Solotest’in en büyük düşmanı oyunun kendisi değil, insanın hafızasıydı.

Çünkü mutlaka bir gün oyunu neredeyse kusursuz bitirdiğin bir an olurdu. Tahtada tek top kalmış, hatta belki de bütün topları kaldırmayı başarmıştın. O an kendini bir dâhi gibi hissederdin. Ancak ertesi gün aynı dizilimi yeniden kurduğunda, ilk hamleyi bile hatırlamazdın. Çünkü Solotest böyle bir derttir insana. 

İnsanlık Ay’a gitmişti ama sen dün çözdüğün Solotest’in başlangıç hamlesini hatırlayamıyordun. 

Bunun üzerine çeşitli yöntemler geliştirirdin. Bazılarımız hamleleri zihninde tutmaya çalışır, bazılarımız tahtaya uzun uzun bakar, bazılarımız da oyunu çözmek için önce topları rastgele hareket ettirirdi. Sonuncu grup, bilimsel adı henüz konmamış bir araştırma yöntemi uyguluyordu: Bir şeyler yap, belki olur. (Bunu Bilimsel Araştırma Yöntemleri derslerine içerik olarak eklesinler)

Elbette bazen olurdu. Bazenler çoğalıyor bazen sanatçının dediği gibi. Ama çoğunlukla olmazdı. 

Evdeki uzmanlar kurulu: Mahşer’in birkaç beyaz atlıkarıncası

Her evde olduğu gibi Solotest söz konusu olduğunda da bir uzmanlar kurulu vardı. Bu kurulun başkanı genellikle babaydı. Oyunu eline alır, birkaç saniye tahtayı inceler ve “Bunun bir mantığı var,” derdi. 

Var mıydı elbette vardı. Zaten oyunun amacı da buydu.

Ardından ilk hamleyi yapar ve kendinden emin biçimde devam ederdi. Birkaç dakika sonra işler karıştığında ise tahtayı yeniden düzenleyip “Dur, baştan başlayalım,” derdi. Böylece oyunun kuralları değişmezdi ama oyunun tarihi yeniden yazılırdı. (Benim bildiğim babalar tavla da oynar) 😊

Anneler ise daha farklı bir yaklaşım sergilerdi. Onlar için asıl mesele, çocuğun oyunu çözüp çözmemesinden ziyade, bu oyunun neden hâlâ sehpanın üzerinde durduğuydu. (“Kaldır şunu şuradan şimdi terlik geliyor!” nidasını umarım işittiniz. Güdümlü terlik hedefe odaklandı.) 😊

“Bitirdin mi onu? Hadi, sofraya gel.” (Çok şükür öyle kafamda duyduğum güdümlü terlik uyarısı değilmiş) 😊

Ve Solotest’in en güçlü hamlesi yapılmış olurdu: Oyuncunun dikkati dağıtılmıştı. (Mission completed!) 

Bugün oyun tasarımcıları oyuncu deneyimi, motivasyon ve dikkat yönetimi üzerine düşünüyor. 90’ların anneleri ise bütün bunları tek cümleyle çözüyorlardı. (Evet doğru bildiniz Güdümlü Terlik Teknolojisi yani GTT) 😊

Kaybedince yeniden başlamak: Neslin ortak özelliği

Solotest’in bize öğrettiği en önemli şeylerden biri de başarısızlık karşısındaki tavrımızdı. Çünkü oyun bittiğinde puan tablosu, çevrim içi sıralama ya da başarımızı paylaşabileceğimiz bir sosyal medya hesabı yoktu.

Zaten en  kötü gerizekalı oluyordun. Çok da takılmamak lazım. 😊

Yalnızca sen, tahta ve geriye kalan toplar vardı.

Bazen dört top kalırdı. Bazen üç. Bazen de tek bir topu ortadan kaldırmak için yaptığın hamle, bütün oyunu çıkmaza sokardı. Böyle zamanlarda iki seçeneğin bulunurdu: Oyunu bırakmak ya da topları yeniden dizip başlamak.

Biz genellikle yeniden başlardık. Zaten biz hep baştan başlarız . 

Belki de 90’lar çocuklarının bugünkü hayatlarında karşılarına çıkan sorunlar karşısında tekrar denemeye bu kadar yatkın olmasının küçük nedenlerinden biri buydu. Tabii bunu bilimsel bir araştırmayla kanıtlayamayız. Ama Solotest yüzünden sehpanın başında geçirilen saatleri de kolay kolay inkâr edemeyiz.

Zaten bilim falan hepsi hikaye. Ama televizyondaki filimler şahane. En azından o zamanlar öyleydi.😊

Üstelik oyun bize bir başka önemli beceriyi de kazandırmış olabilir: Her sorunun çözümü hemen görünmez. Bazen bir hamle geri gitmek, ilerlemek için gerekir. Bazen de çok emin olduğun bir karar, seni çıkmaza sürükler. 

Çıkmazlardayız arkadaşlar. İmdat! May Day May Day! 

Bunları öğrenmek için bir kişisel gelişim kitabına ihtiyacımız yoktu. Bir avuç küçük top yeterliydi.

Bugün olsa uygulamasını indirirdik (Çünkü iflah olmayız)

Şimdi düşünüyorum da Solotest bugün piyasaya çıksa muhtemelen adı “Solo Challenge” olurdu. İçinde günlük görevler, başarı rozetleri, seviye atlama sistemi ve arkadaşlarla yarışma özelliği bulunurdu. Belki yanlış hamle yaptığımızda bize nazikçe geri bildirim veren bir yapay zekâ bile olurdu. 

Belki de GTT’den yararlanan bir aygıt olurdu. 

“Harika deneme! Bu hamle uzun vadeli hedefinle uyumlu görünmüyor.”

Sağ ol dijital asistan. Ben zaten onu fark ettiğimde iş işten geçmişti.

Bir de uygulamanın ücretsiz sürümünde her üç hamlede bir reklam çıkardı. Tam çözümü bulmuşken ekranda bir diş macunu reklamı belirirdi. Oyuncu motivasyonu dediğimiz şey, böylece yerini reklamı kapatma motivasyonuna bırakırdı.

Bizim çocukluğumuzda ise oyun kutusunu açar, topları dizer ve başlardık. Ne üyelik vardı ne bildirim ne de “Bir arkadaşını davet et, üç hamle kazan.” Üstelik oyunu kaybettiğimizde algoritma bizi daha kolay bir seviyeye yönlendirmiyordu. Tahtayı kendimiz yeniden kuruyorduk. (Tarihteki ilk bedavacılık örneklerinden birini sizlere göstermiş oluyorum.) 😊

Belki de mesele tam olarak buydu: Oyunun sonunda ne kadar başarılı olduğumuzdan çok, yeniden başlamak için hâlâ isteğimizin olup olmadığıydı.

Sonuç: Tahtada kalan toplar, hafızada kalan çocukluk

Solotest, 90’lar çocuklarının hayatında büyük bir yer kaplamamış olabilir. Belki bugün birçoğumuz oyunun adını bile hatırlamıyoruz. Fakat o küçük tahtanın başında yaşadığımız kararsızlıkları, yanlış hamleleri ve bir türlü çözemediğimiz dizilimleri hatırlamak zor değil. (Ben oyunun mantığını 36’ya 2 ay kala ancak çözebildim, asla geç değil, asla). 

Çünkü o yıllarda oyunlar yalnızca vakit geçirmek için değildi. Bazen sabretmeyi, bazen plan yapmayı, bazen de başarısız olduğunda yeniden başlamayı öğrenirdik. Bunların hepsini bilinçli bir eğitim programının parçası olarak değil, eğlenmeye çalışırken yapardık.

Bugün geriye dönüp baktığımızda Solotest’in bize ne kadar şey öğrettiğini abartmak istemeyiz. Sonuçta ortada küçük toplar ve delikli bir tahta vardı; roket bilimi değildi.

Gerçi o son topu tahtada tek başına bırakmayı başardığımızda kendimizi NASA’ya başvuracak kadar hazır hissettiğimiz de doğrudur.

Ve belki de 90’lar çocukluğu tam olarak buydu: Elimizdeki küçük imkânlarla büyük zaferler kazanmak, yenildiğimizde suçu bazen oyuna atmak ve ertesi gün hiçbir şey olmamış gibi yeniden denemek.

Yalnız, bir şey itiraf edelim: Aradan onca yıl geçti. Hâlâ Solotest’in bütün topları tek tek nasıl yok edilir, onu kesin olarak bilenimiz var mı?

Varsa lütfen yorumlara yazsın. Bu kez yalnızca çocukluğumuzu değil, yarım kalmış bir hesabı da kapatalım.

Gamfed Türkiye Oyunlaştırma Gönüllüsü Zeynep Kumkale yazdı.