Oyuncu Beyin – Öykü Şakiroğlu yazdı: Tanrılar da Zar Atar: Mitolojide Oyunun Gizli Rolü

Bir tanrının ışığını oyunda kazandığını düşün. Sonra da o kazançla takvimi değiştirdiğini.

Mısır mitolojisinde böyle bir hikâye var.

Mısır’da bir zar oyunu takvime beş gün ekledi.

Plutarkhos’un aktardığı köklü Mısır mitine göre, Güneş Tanrısı Ra, gökyüzü tanrıçası Nut’un yılın hiçbir gününde çocuk doğuramayacağını ilan ederek onu lanetler. O dönemde Mısır takvimi tam 360 günden ibarettir ve hiçbir boşluk yoktur.

Bilgelik ve büyü tanrısı Thoth, Nut’a yardım etmek için Ay tanrısı Khonsu’yu zar ve masa oyununa davet eder. Thoth, oyun boyunca her elde Ay’ın ışığının yetmişte birini kazanır. Toplanan bu ışık parçalarından, bilinen 360 günün tamamen dışında kalan 5 “epagomenal” (artık) gün yaratılır. Nut, laneti delerek bu 5 günde Horus, Osiris, İsis, Seth ve Nephthys’i dünyaya getirir.

Plutarkhos oyunun adını vermez, ancak bu hikâye Senet oyunu ile ilişkilendirilir. 30 karelik rotasıyla ruhun öteki dünyaya (Duat) yolculuğunu simgeler. Su tuzağı, güzellik evi ve yeniden doğuş kareleri, ölümden sonraki yargıyı temsil eder.

Kral Tut’un mezarından çıkarılan Senet oyunları.

Adını kıvrılan bir yılandan alan bir başka oyunsa Mehen. Yılanın kıvrımlarını andıran spiral düzenli dairesel bir oyun tahtası ile merkezde bir baş bulunur; oyun taşları aslan ve bilye biçiminde. Kuralları henüz bilinmemekte. Mezar bağlamları nedeniyle oyunun, Ra’nın yeraltı yolculuğunu koruyan yılan tanrısıyla ilişkilendirildiği yorumu yapılır.

Ur’da taşlar gökyüzüne bakıyordu.

Mezopotamya’da Sir Leonard Woolley tarafından gün ışığına çıkarılan Ur Kraliyet Oyunu, MÖ 2600–2400 yıllarına aitt Yirmi karelik bu girintili tahtanın nasıl oynandığı binlerce yıl karanlıkta kalmış, ta ki MÖ 177–176 tarihli çivi yazılı bir Babil tableti çözülene kadar.

Tablet, şaşırtıcı bir çift doğayı açığa çıkarıyor; Tabletin ön yüzü piyonların hareket kurallarını verirken, arka yüzü kareleri göksel işaretlere ve alametlere bağlar. Tahtadaki rozet karelerine basmak oyuncuya yalnızca fazladan hamle kazandırmaz; iyi talih ve bereket vaat eden bir kehanet olarak da kayda geçer.

Ur tahtası

Evren bile kurayla paylaşılabiliyor

Homeros’un İlyada destanında antik dünyanın en radikal yönetim modeli aktarılır. Titan Kronos yenildikten sonra oğulları Zeus, Poseidon ve Hades bir araya gelir. Evren; güç gösterisiyle, en yaşlının hakkıyla ya da kanlı bir savaşla değil, bir miğferin içine atılan kura taşlarıyla (klēros) paylaştırılır.

Çalkalanan miğferden ilk kura Poseidon’a çıkar ve ona köpüklü denizler verilir; ikinci kurayla Hades karanlık yeraltı ülkesini alır; son kura Zeus’a berrak gökyüzünü ve bulutları düşürür. Yeryüzü ve Olympos Dağı ise ortak alan kalır. Burada düzenin meşruiyeti güçten değil, kuranın yanılmaz tarafsızlığından doğar.

Yüzyıllar sonra, MÖ 530 civarında usta vazo ressamı Exekias, siyah figürlü ünlü amforasında Akhilleus ile Aias’ı resmeder. Troya Savaşı’nın en kanlı günlerinde iki yenilmez kahraman, kalkanlarını mızraklarına yaslamış, bir zar taşının başında fısıldaşarak hamle yapmaktadır. Hayatın ve ölümün en uç noktasında duranlar bile, talihi ve tanrısal kararı oyunda aramaktadır.

Maya dünyasında top, ölümle oynanan bir sınavdı

Mezoamerika kültürlerinde top oyunu (pitz), seyirlik bir spor karşılaşması değil, kozmik döngülerin, güneşin doğuşunun ve yer altı güçleriyle mücadelenin somut bir provasıydı. K’iche’ Mayalarının kutsal kitabı Popol Vuh, bu sınavı destansı bir anlatıyla kaydeder.

Kahraman İkizler Hunahpu ve Xbalanque, çıkardıkları gürültüyle yeraltı aleminin kibirli Ölüm Lordlarını rahatsız eder. Lordlar ikizleri karanlık bir top sahasına maça çağırır. Karşılaşma tuzaklarla, hilelerle ve ölümcül sınavlarla doludur. İkizler ölüm güçlerini fiziksel güçle değil; kurnazlık, dikkat ve fedakârlıkla yener. Sonunda göğe yükselerek Güneş’e ve Ay’a dönüşürler.

Bu mitolojik sınav arkeolojide de derin köklere sahiptir: Izapa stellerinde oyun sahneleri açıkça görülür; Meksika Körfezi’ndeki El Manatí bataklığında bulunan organik kauçuk toplar ise yaklaşık MÖ 1600 yılına tarihlenir.

Antik Mayalar’ın kutsal Büyük Top Sahası

Aztek: Oyunda tanrının payı

Aztek patolli oyununda tanrı Macuilxochitl (Beş Çiçek) için ayrılmış bir alan bulunur; oyuncu sıfır attığında bu alana değer bırakır. Tanrı oyunun dışında duran bir hakem değil, oyunun içine ayrılmış bir paydır. Oyun yalnızca eğlence değil, kaderin ve tanrısal iradenin yansıması olarak görülür.

Çin, İskandinav ve Kelt: Aynı sezgi, farklı diller

Çin’de liubo oynayan ölümsüzlerin sahneleri, Han dönemi mezar resimlerinde ve eşyalarında karşımıza çıkar. İskandinav mitolojisinde Ragnarök sonrası yeni dünyada çimenlerin arasında bulunan altın oyun taşları, kaybedilen düzenin izi gibidir. İrlanda anlatılarında ise fidchell, Midir ile Eochaid arasındaki bahis oyununda, bir kadının kaderini belirleyen sahneye taşınır. Üçü de aynı sezgiyi farklı dillerde tekrarlar: Oyun, dünyanın nasıl işlediğini gösterir.

Aşık kemiği: oyundan fala uzanan çizgi

Türk ve Orta Asya bozkır dünyasında diğer mitolojilerdeki gibi tanrıların doğrudan tahta oyunu oynadığını anlatan bir metin bulunmaz ancak  koyun ve keçilerin arka bacak ekleminden çıkarılan aşık kemiği (astragalos), oyun ile kehanet arasındaki ince çizgiyi mükemmel biçimde özetler.

Aşık yere fırlatıldığında çocuklar için bir çeviklik oyunuyken, kamlar ve aksakallar için Tengri’nin(Gök Tanrı) iradesini, seferin akıbetini ya da sürülerin geleceğini haber veren kutsal bir fal aracına dönüşür.

Belki de bu yüzden bugün bir oyun tasarlarken hâlâ aynı sorulara dönüyoruz:

Oyuncu neyi riske atıyor?

Kurallar hangi dünyayı temsil ediyor?

Zarın sonucu gerçekten rastgele mi, yoksa hikâyenin söylemek istediği bir şey mi var?

Öykü Şakiroğlu – Eğitimci