Oyuncu Beyin Serisi : Gamze Aktuna – Ercan Altuğ Yılmaz yazıyor: Oyuncu Beyin Pazarda!

“Bir kilo domates alıp çıkacağım.”

Belki de bu hafta kurduğum en iddialı cümle buydu.

Daha ilk tezgâhta plan değişmeye başladı. Domatesler güzel ama ileride daha ucuzu var mı? Bir tur atıp dönsem bunlar kalır mı? Tam yürümeye hazırlanırken ses geldi: “Üç kilo alırsanız indirim yaparım!”

Ben bir kilo alacaktım. Şimdi üç kilonun hesabını yapıyorum. “Evdeki hesap çarşıya uymaz” sözünü boşuna söylememişler. 

Pazar, kültürümüzün bir parçası. Bu yolculuğunda kendine dilimizde de yer açmış. Atasözlerimiz, deyimlerimiz, günlük konuşmalarımızın o kendine özgü alışveriş dili… Pazarlık, siftah, “bereket versin”… Kapalıçarşı gibi sabit çarşıların yanı sıra haftanın belli günlerinde mahallemizde kurulan seyyar pazarlar da bu kültürü bizlere farklı mekanlarda yaşatıyor. Geçimini buradan sağlayan aileler için bir ekmek kapısı olan pazar, taze ve uygun fiyatlı ürün arayanlar için de içinde küçük oyunlar barındıran bir buluşma mekanı. Tezgâhlar arasında dolaşan sohbet de tabii ki deneyimin en kıymetli parçalarından biri. Bu sohbetlerde kimi zaman bir tarif öğreniyoruz, kimi zaman tanıdık bir yüzle karşılaşıp hâl hatır soruyoruz. “Her zamankinden mi?” diye soran esnafın tezgâhında yapılan alışverişin biraz sohbetle biraz da tanışıklıkla ilerlemesi ise pazarın şanı.

Pazar çantam henüz boş ama kafamda fiyatlar, seçenekler ve küçük pazarlıklar çoktan yerini aldı. 

Oyuncu beynimiz için de anlatacak malzeme tam burada başlıyor: keşfetmek, karşılaştırmak, bir karar vermek ve sonucunu görmek.

Zaten pazarda herkesin hedefi de aynı değil ki. Kimi listeyi tamamlayıp hemen çıkmak ister, kimi en güzel domatesi bulmadan rahat edemez. Bir başkası için ise iki lira daha ucuza almak turun en keyifli kısmıdır. Aynı tezgahın önünde farklı düşünce bulutlarıyla bekleriz, birimiz saate bakarken, diğerimiz yapacağı pazarlığın provasındadır. Diğerimiz ise arka sıralardaki meyve sebzeyi, gözlerini kısarak taramaya odaklanmıştır. Hatta farklı pazarlarda, bambaşka günlerde bambaşka pazar oyuncuları oluruz. Bir oyundaki gibi kendimize bilinçli ya da bilinçsiz küçük görevler bile koyabiliriz: Listeyi bütçeyi aşmadan tamamlamak, yeni bir ürün keşfetmek ya da iyi bir pazarlık yapmak.

İhtiyaç listem uzun. Ama ilk hedefim kırmızı güzel bir kilo domates. Gözüme çarpan bir tezgah daha var, yavaş yavaş oraya doğru yöneleyim.

Yeni tezgaha yaklaştıkça, oyuncu beynim hemen en önce fiyat ve görüntüye baktı. Ama içime sinmeyen bir şey de var gibi, diğer tezgahlara yürüyeyim de başka seçenekleri değerlendireyim. Bir başka tezgaha yaklaştım,  bu sefer diğer duyularım da devreye girdi. Elime bir domatesi aldım,  yavaşça kokladım ve tezgahın üzerindeki tadımlık kesilmiş domatesten bir parça attım ağzıma. Ben biraz daha düşüneyim dedim yürüdüm…

Bazı ürünlere dokunup koklamanın yanında özellikle meyveleri pazarlarda tatma şansı da olmaktadır. Karpuzdan bir dilim ikram edilir, ama bu ikram hemen her zaman yanında bir duyguyla beraber gelir. Mahcubiyet, “Yedim ama almayacak mıyım?”  Her tadanın alması gibi bir zorunluluk olmamasına karşın genelde tadanların almasının beklendiği yargısı da vardır..

Çoğumuzun da pazar yolculuğu böyledir. Elimize bir domatesi alırız, koklarız hatta tadariz ve fiyatı teyit amaçlı sorarız. Burada oyuncu beynimiz yine devreye girer: “Eğer 3 kilo alsam kaç olur? Mesela genelde çok alınınca bir indirim usulden yapılır. Ama buzdolabında yer yok. Ama almazsam da bu fırsat kaçacak gibi, fiyatı da kendisi de iyiymiş domatesin.”

Benimde zihnimde dönen o pazar soruları zorluyor beni: “Şimdi bu tezgahtan alsam seçtirmiyor gibi, kendi koysa ön sıradan mı doldurur poşetimi?“ Elimdekini kaçırmak ve fırsatı değerlendirememek düşünceleri de bir taraftan yük oluyor…

Ben en iyisi pazarlığa başlayayım…

Pazarlığın da bu pazar konseptinde kendine göre bir sahnesi var.  Tezgahtarın o andaki satış hızı, pazarın saati, esnafın motivasyonu gibi bir çok kritere göre bu sahne değişebilir. Akşam pazarında ise indirim yaparak zaten elde kalan ürünleri elden çıkarmak herkes için daha karlı olabilmektedir. “Akşam pazarı bu, beş kilo alırsan biraz daha düşerim.”.  Esnaf teklifini iletir, biz teklifimizi söyleriz; esnaf önce başını sallar, sonra gülümseyip “Hadi, senin için olsun!” der. Fiyatın değişmesine bu küçük karşılıklar da eşlik eder. Bazen poşete fazladan bir biber de giriverir. Küçük bir jest, alışverişin akılda kalan anı olur.

Sonunda bir tezgahla anlaştım. Bir kilo domates mi alacaktım, beş yapalım onu biz. Parayı alan esnaf parayı birden tezgaha çarptı “bereketi Allah’tan” diyerek. Esnaf için satış tamamlandı. Benim içinse bir kiloluk plan, beş kiloluk bir pazar hikâyesine dönüştü.

Bu da aslında bugünki pazar alışverişinin oyunlaştırmadan sayılan örtülü ama havalı bir rozetiydi.

Aslında pazar için evden çıktığımda oyuncu beynim çoktan analizlere başlamıştı bile. Ben sadece akışta kaldım. Pazarlıkta kazandım, hedefte kaybettim.

Özetle hayatımızın bir rutini olan, her hafta gittiğimiz pazar alışverişimiz bile bir oyun gibi hedefleri, keşifleri ve süprizleriyle “oyuncu beynimizi tetikleyen”  onlarca unsur barındırıyor içinde.

Aşağıya pazar deneyiminin TOY modeli ile de mini bir analizini bırakıyoruz. Peki sizin pazar turunuzda en keyifli bölüm hangisi: keşif mi, pazarlık mı, sohbet mi? Ya da bizim tasvir edemediğimiz bambaşka bir deneyim mi?

Oyuncu Beyin T.O.Y. modeli ile analizi: 

Gamfed Türkiye Gamze Aktuna katkılarıyla yazılmıştır.